Ekstrakt 10:1 czy proszek? Jak czytać etykiety

Ekstrakty z grzybów i zmielony grzyb często wyglądają w słoiczku identycznie, ale to dwa różne produkty. Proszek to wysuszony i zmielony surowiec: owocnik, grzybnia albo, w przypadku chagi, sklerocjum. Nic z niego nie usunięto i niczego nie zagęszczono. Ekstrakt powstaje, gdy surowiec długo gotuje się w wodzie (czasem także w alkoholu), a potem odparowuje rozpuszczalnik i suszy to, co w nim zostało.

Dlaczego to ma znaczenie? Ściany komórkowe grzybów zawierają dużo chityny, którą nasz układ pokarmowy trawi słabo. Gotowanie wyciąga z nich rozpuszczalne polisacharydy, w tym beta-glukany, i zbiera je w mniejszej objętości. W proszku te same związki też są, ale część pozostaje zamknięta w słabo trawionym materiale, a porcja potrzebna do uzyskania podobnej ilości składników jest wielokrotnie większa.

Proszek ma też zalety: jest tani, zawiera cały grzyb razem z błonnikiem i dobrze nadaje się do parzenia. Tak sprzedawane są na przykład reishi w proszku, cordyceps w proszku czy chaga w proszku od marek, które wprost piszą „grzyb mielony” lub „sproszkowany grzyb”. Ekstrakt jest bardziej skoncentrowany, więc dzienna porcja mieści się w jednej lub dwóch kapsułkach.

Uwaga na nazwy handlowe: „reishi proszek” czy „cordyceps proszek” nie zawsze oznacza zmielony grzyb. Solve Labs sprzedaje „Mushroom Powder” opisany jako ekstrakt 10:1, czyli sproszkowany ekstrakt. Grzyby adaptogenne w proszku mogą więc być zarówno tanim surowcem, jak i skoncentrowanym wyciągiem, a produkt nazwany „chaga proszek” u dwóch marek to często dwie zupełnie różne rzeczy. Decyduje skład, nie nazwa.

Zapis „ekstrakt 10:1” to współczynnik ekstrakcji, w dokumentacji zielarskiej nazywany DER (od ang. drug extract ratio, czyli stosunek surowca do ekstraktu). Oznacza, że z 10 kg suszonego grzyba otrzymano 1 kg ekstraktu. Im wyższa pierwsza liczba, tym mocniej zagęszczony wyciąg, przynajmniej w teorii.

W naszym rankingu i w polskich sklepach spotkasz bardzo różne wartości:

• 4:1 w mieszance Clearly (dla każdego z pięciu grzybów),
• 8:1 w żelkach Variety Mode (ekstrakty z owocników czterech grzybów),
• 10:1 w kapsułkach Solve Labs (reishi, cordyceps, chaga),
• 11:1 dla soplówki w Focus od Mush n Go, najwyższy zadeklarowany współczynnik dla tego grzyba w rankingu,
• 12:1 dla chagi w Rainbow Dust od Spacegoods,
• 25:1 (jako DER) dla reishi w Biowen.

Czego ten zapis nie mówi? Po pierwsze, nie mówi, czym ekstrahowano surowiec ani co zostało w ekstrakcie: dwa ekstrakty 10:1 mogą mieć zupełnie inną zawartość beta-glukanów. Po drugie, konsument nie ma jak go sprawdzić, bo współczynnik wynika z dokumentacji produkcji, a nie z analizy gotowego proszku. Po trzecie, do ekstraktu dodaje się czasem nośniki, na przykład maltodekstrynę, które zwiększają jego masę.

Najważniejsza pułapka dotyczy dawki. Zapis „1 000 mg ekstraktu 10:1” może oznaczać 1 000 mg samego ekstraktu albo równoważnik 1 000 mg suszonego grzyba, czyli zaledwie 100 mg ekstraktu. Różnica jest dziesięciokrotna. Tak samo ostrożnie czytamy Focus: 2 000 mg soplówki w ekstrakcie 11:1 dziennie to prawdopodobnie równoważnik suszonego grzyba, dlatego nie nazywamy go najmocniej dawkowanym produktem rankingu.

Jak przeliczać takie zapisy na własną dawkę, pokazujemy w przewodniku po dawkowaniu grzybów adaptogennych.

„Beta glukany co to?” to jedno z częstszych pytań w tej kategorii. Najprościej: beta-glukany to wielocukry (polisacharydy) zbudowane z wielu cząsteczek glukozy połączonych wiązaniami typu beta. W grzybach tworzą szkielet ściany komórkowej, a typowe są dla nich wiązania beta-1,3 i beta-1,6. Występują też w owsie, jęczmieniu i drożdżach, ale mają tam inną budowę.

Beta-glukany z grzybów to składnik, który w badaniach laboratoryjnych najczęściej łączy się z wpływem grzybów na układ odpornościowy (Wachtel-Galor i in., 2011). Dla porządku: w UE zatwierdzono oświadczenia zdrowotne dla beta-glukanów z owsa i jęczmienia, dotyczące cholesterolu, ale żadnego dla beta-glukanów z grzybów.

Dlaczego to lepsza miara niż 10:1? Bo mówi, ile składnika dostajesz w dziennej porcji. Wystarczy prosty rachunek: 400 mg ekstraktu z 30% beta-glukanów to 120 mg dziennie, tak jak deklaruje Biowen dla reishi i chagi. W mieszance Clearly producent podaje minimalną zawartość dla każdego gatunku: reishi 53%, soplówka 35%, cordyceps 33%, maitake 31%.

Jest jednak haczyk: polisacharydy to nie to samo co beta-glukany. Do polisacharydów należą też alfa-glukany, czyli głównie skrobia i glikogen. Jeśli grzybnię hoduje się na ziarnie, w gotowym produkcie zostaje skrobia z podłoża, która podnosi wynik „polisacharydy 40%”, choć z beta-glukanami nie ma nic wspólnego. Dlatego etykieta z samymi polisacharydami (na przykład 10% u Yango i w reishi Swansona) mówi mniej niż etykieta z beta-glukanami.

Rzetelny pomiar wymaga metody, która oddziela jedne od drugich. Metodę dla grzybów i produktów z grzybni opisali McCleary i Draga (2016): mierzy się wszystkie glukany, osobno alfa-glukany, a beta-glukany wylicza z różnicy. Autorzy pokazali też, że wynik zależy od sposobu hydrolizy, więc liczby z różnych laboratoriów nie zawsze są porównywalne.

Jeśli marka podaje osobno beta- i alfa-glukany, jak Kenay (min. 15% beta, maks. 5% alfa w reishi i chadze), wiesz, że zadała sobie trud takiego rozróżnienia.

Owocnik to ta część grzyba, którą widać gołym okiem: kapelusz reishi, „grzywa” soplówki, maczużka cordycepsu. Grzybnia to sieć cienkich strzępek, z której owocnik wyrasta; w naturze ukrywa się w drewnie lub glebie. Chaga jest przypadkiem szczególnym: zbierana narośl to sklerocjum, czyli zbita masa grzybni, choć etykiety nazywają ją owocnikiem.

Grzybnię można hodować szybko i tanio, na dwa główne sposoby:

• na ziarnie (na przykład ryżu lub owsie): gotowy produkt zawiera wtedy grzybnię razem z resztkami podłoża, a więc i skrobię,
• w fermentacji płynnej: grzybnia rośnie w pożywce w zbiorniku; tak powstaje szczep CS-4 cordycepsu.

Na polskim rynku grzybnię sprzedają między innymi Swanson (chaga i cordyceps; w składzie chagi jest mąka z brązowego ryżu) i Natvita (cordyceps). Solve Labs przy chadze wręcz podkreśla „brak grzybni zmieszanej z ziarnem”.

Czy owocnik jest zawsze lepszy? Tego nie da się rozstrzygnąć jednym zdaniem i nie będziemy udawać, że badania to przesądziły. Ważniejsze jest, czy producent mówi, co sprzedaje, i czy podaje beta-glukany. Grzybnia z fermentacji to inny surowiec niż grzybnia z ziarna, a owocnik bez podanych beta-glukanów to wciąż kot w worku.

Przy cordycepsie sprawa jest wyjątkowo zawiła: dziki Cordyceps sinensis jest rzadki i drogi, więc do suplementów trafia grzybnia (CS-4, a u Swansona nawet Paecilomyces hepiali) albo owocniki hodowanego Cordyceps militaris. Hasło „cordyceps ekstrakt” obejmuje więc bardzo różne surowce, dlatego zawsze sprawdzaj nazwę łacińską. Szczegóły rozpisaliśmy w poradniku cordyceps: jaki wybrać, militaris czy sinensis.

W naszym rankingu owocniki deklarują Spacegoods, Variety Mode i Cosmic Dealer. Clearly stosuje owocniki czterech gatunków i grzybnię cordycepsu, a Mush n Go nie określa na stronie Focus, z której części pochodzi soplówka.

Podwójna ekstrakcja łączy dwa procesy: ekstrakcję gorącą wodą i ekstrakcję alkoholem. Każdy rozpuszczalnik wyciąga inne związki:

• woda: polisacharydy, w tym beta-glukany,
• alkohol: triterpeny, czyli gorzkie związki typowe dla reishi (kwasy ganoderowe) i chagi (między innymi betulina i kwas betulinowy).

Ma to sens przede wszystkim przy grzybach bogatych w triterpeny, czyli reishi i chadze (Wachtel-Galor i in., 2011; Ern i in., 2024). Produkt opisany jako „reishi ekstrakt”, przygotowany wyłącznie wodą, zawiera głównie polisacharydy. Jeśli zależy ci także na triterpenach, szukaj informacji o ekstrakcji wodno-alkoholowej albo o ich zawartości na etykiecie: Aliness podaje na przykład 1% triterpenów w swoim ekstrakcie reishi.

Więcej o formach tego grzyba przeczytasz w artykule reishi: opinie lekarzy i ranking suplementów. W naszym rankingu podwójną ekstrakcję deklaruje Clearly, dla całej mieszanki. Sama nazwa procesu nie zastąpi jednak liczb: podwójna ekstrakcja bez podanych beta-glukanów i triterpenów to tylko obietnica.

Z kolei „chaga ekstrakt” otrzymany samą wodą przypomina tradycyjny wywar, o którym piszemy w artykule chaga: właściwości, cena i opinie.

Poniższą listę kontrolną stosujemy do każdego produktu, zanim trafi do rankingu. Zajmuje dwie minuty, a potrafi zaoszczędzić sporo pieniędzy.

1. Nazwa łacińska. Ganoderma lucidum, Inonotus obliquus, Hericium erinaceus, Cordyceps militaris lub sinensis. Przy cordycepsie sprawdź, czy to nie Paecilomyces hepiali.
2. Część grzyba. Owocnik, grzybnia czy sklerocjum? Jeśli grzybnia, to z ziarna czy z fermentacji?
3. Ekstrakt czy mielony grzyb. „Grzyb mielony” i „sproszkowany grzyb” oznaczają surowiec, a nie ekstrakt. Dawek w miligramach nie porównuj wtedy z ekstraktami.
4. Współczynnik i zapis dawki. Czy 1 000 mg to masa ekstraktu, czy równoważnik suszonego grzyba?
5. Dawka każdego gatunku. W mieszankach sprawdź, czy producent rozpisuje miligramy na poszczególne grzyby, czy podaje tylko sumę.
6. Beta-glukany w procentach i w miligramach na dzień. Pomnóż procent przez masę ekstraktu w dziennej porcji. Same „polisacharydy” to za mało.
7. Alfa-glukany i triterpeny. Podawane rzadko, ale jeśli są, to dobry znak; triterpeny mają znaczenie zwłaszcza przy reishi i chadze.
8. Dodatki. Maltodekstryna, mąka ryżowa, piperyna, kofeina, ashwagandha, miłorząb. Sprawdź, czy nie dublujesz składników z innymi suplementami; o interakcjach piszemy w artykule o skutkach ubocznych grzybów adaptogennych.
9. Koszt 8-tygodniowej kuracji. Cena opakowania podzielona przez liczbę dni stosowania i pomnożona przez 56.
10. Producent i sklep. Kraj produkcji i wysyłki, dane firmy, gwarancja zwrotu i język obsługi.

Tę samą listę kontrolną zastosowaliśmy do pięciu produktów z naszego rankingu. Oceniamy je według czterech kryteriów: współczynnika ekstrakcji, deklarowanych beta-glukanów, formy i dziennej dawki grzybów. Język sklepu podajemy informacyjnie.

Dlaczego Focus prowadzi? Ma najwyższy zadeklarowany współczynnik ekstrakcji dla soplówki w rankingu (11:1), wygodną formę kapsułek bez kofeiny i uzupełnia grzyb czterema składnikami roślinnymi, między innymi szafranem w dawce 28 mg dziennie, takiej jak w badaniu Kell i in. (2017). To też jedyny sklep z rankingu w całości po polsku, z 60-dniową gwarancją zwrotu.

Słabe punkty? Mush n Go nie podaje beta-glukanów ani części grzyba, a 2 000 mg soplówki to prawdopodobnie równoważnik suszonego grzyba. Mush n Go jest partnerem naszego serwisu. Focus sprawdzisz bezpośrednio w polskim sklepie Mush n Go, gdzie kod LMC15 obniża cenę z 42,71 € do 36,30 €.

Uczciwie trzeba przyznać, że najlepiej udokumentowaną etykietę ma Clearly: jako jedyny podaje minimalną zawartość beta-glukanów dla czterech gatunków i deklaruje podwójną ekstrakcję. Traci na niskim współczynniku 4:1, na około 100 mg każdego grzyba w kapsułce i na sklepie tylko częściowo po polsku. Spacegoods deklaruje owocniki i ekstrakt 12:1 dla chagi, ale zawiera kofeinę.

Żelki Mushroom Gummies od Variety Mode podają ekstrakty 8:1 z owocników, lecz nie ujawniają beta-glukanów ani podziału 1 500 mg na cztery gatunki, a wysyłka z Wielkiej Brytanii oznacza zakup spoza UE. Cosmic Dealer stawia na owocniki i certyfikat bio, ale bez współczynnika i beta-glukanów, przy najmniejszej dawce grzybów w zestawieniu. Pełne karty produktów znajdziesz w rankingu grzybów adaptogennych.

Co to są beta-glukany?

Beta-glukany to wielocukry zbudowane z cząsteczek glukozy połączonych wiązaniami typu beta. W grzybach tworzą ścianę komórkową i to z nimi badania laboratoryjne najczęściej łączą wpływ grzybów na odporność. Występują też w owsie, jęczmieniu i drożdżach. Na etykiecie suplementu grzybowego szukaj ich zawartości w procentach i przelicz ją na miligramy w dziennej porcji.

Co oznacza ekstrakt 10:1?

To współczynnik ekstrakcji: z 10 kg suszonego grzyba otrzymano 1 kg ekstraktu. Zapis mówi o stopniu zagęszczenia, ale nie o zawartości beta-glukanów ani o tym, czym ekstrahowano surowiec. Sprawdź też, czy dawka na etykiecie to masa ekstraktu, czy równoważnik suszonego grzyba, bo różnica może być dziesięciokrotna.

Co jest lepsze: ekstrakt czy proszek z grzybów?

Do regularnej kuracji w kapsułkach zwykle lepiej sprawdza się ekstrakt, bo jest skoncentrowany, a rzetelny producent podaje w nim beta-glukany. Mielony grzyb jest tańszy i dobry do parzenia, ale wymaga znacznie większych porcji, a część składników pozostaje w słabo trawionej chitynie. Najważniejsze, żeby etykieta jasno mówiła, co jest w środku.

Ile beta-glukanów powinien mieć dobry ekstrakt?

Nie ma jednej normy, dlatego patrz na miligramy w dziennej porcji. W naszym zestawieniu Clearly deklaruje od 31 do 53% zależnie od gatunku, Biowen 30% (120 mg dziennie), a Kenay co najmniej 15% (150 mg dziennie) przy maksymalnie 5% alfa-glukanów. Etykieta z samymi „polisacharydami” nie pozwala tego ocenić.

Czy grzybnia jest gorsza od owocnika?

Nie zawsze. Grzybnia z fermentacji płynnej, jak szczep CS-4 cordycepsu, rośnie bez ziarna, a grzybnia hodowana na ziarnie zawiera skrobię z podłoża, która zawyża wynik „polisacharydów”. Owocnik też nie gwarantuje jakości, jeśli producent nie podaje beta-glukanów. Oceniaj więc nie samą nazwę części grzyba, tylko zmierzoną zawartość beta-glukanów.